แหล่งโบราณคดีดอนยายทอง เป็นแหล่งฝังศพสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย อายุราว 1,500-2,000 ปี มีการค้นพบ กลองมโหระทึก 6 ใบ เป็นครั้งแรกในจังหวัดเพชรบุรี พร้อมโครงกระดูกมนุษย์ 8 โครง และเครื่องประดับทองคำจำนวนมาก การค้นพบดังกล่าวยืนยันว่าพื้นที่เพชรบุรีเคยเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายวัฒนธรรมและการค้าระหว่างจีนตอนใต้กับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และสะท้อนถึงการมีชนชั้นนำที่มีฐานะสูงในสังคมโบราณ แหล่งโบราณคดีแห่งนี้จึงมีคุณค่าสูงทั้งด้านโบราณคดี ประวัติศาสตร์ และการพัฒนาเป็นแหล่งเรียนรู้ทางวัฒนธรรมของจังหวัดเพชรบุรีในอนาคต
แหล่งโบราณคดีดอนยายทองตั้งอยู่บริเวณบ้านดอนพลับ ตำบลสมอพลือ อำเภอบ้านลาด จังหวัดเพชรบุรี สภาพพื้นที่โดยทั่วไปเป็นที่ราบลุ่ม มีเขาทะโมนเป็นภูเขาโดดเด่นทางด้านทิศใต้ ส่วนบริเวณที่ตั้งของแหล่งโบราณคดีเป็นเนินดอนสูงกว่าพื้นที่โดยรอบ เดิมพื้นที่ดังกล่าวเป็นที่นาของชาวบ้านชื่อ “ยายทอง” ชาวบ้านจึงเรียกว่า “หน้าดอนยายทอง” และต่อมาได้กลายเป็นชื่อของแหล่งโบราณคดีแห่งนี้
การค้นพบแหล่งโบราณคดีเริ่มต้นขึ้นในช่วงปลายเดือนมกราคม พ.ศ. 2569 เมื่อชาวบ้านพบกลองมโหระทึกในที่นาของนางขนาน เพชรสุด และได้มอบกลองให้มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี จากนั้นมหาวิทยาลัยได้ประสานสำนักศิลปากรที่ 1 ราชบุรี เข้าตรวจสอบกลองและบริเวณที่พบ ก่อนจะดำเนินการขุดค้นทางโบราณคดีอย่างเป็นระบบ โดยได้รับความร่วมมือจากเจ้าของที่ดิน ชาวบ้าน ผู้นำชุมชน วัดเขาทะโมน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุรี และหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง ซึ่งถือเป็นตัวอย่างที่ดีของความร่วมมือด้านการอนุรักษ์และศึกษามรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น
กลองมโหระทึกที่พบเป็นกลองสำริด ซึ่งเป็นโลหะผสมระหว่างทองแดงและดีบุก บางใบอาจมีการผสมตะกั่วร่วมด้วย กลองประเภทนี้มีต้นกำเนิดจากวัฒนธรรมดองซอนในจีนตอนใต้และเวียดนามเหนือเมื่อราว 2,700 ปีมาแล้ว ก่อนจะแพร่กระจายเข้าสู่สังคมโบราณในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ใช้เป็นเครื่องประกอบพิธีกรรมและเป็นสัญลักษณ์แสดงฐานะของผู้ครอบครอง การค้นพบกลองมโหระทึกถึง 6 ใบที่ดอนยายทอง นับเป็นครั้งแรกที่พบกลองประเภทนี้ในจังหวัดเพชรบุรี และเป็นหลักฐานสำคัญที่ยืนยันว่าพื้นที่แห่งนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายวัฒนธรรมและการค้าระหว่างจีนตอนใต้กับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มานานกว่า 2,000 ปี
จากการขุดค้นตั้งแต่วันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 พบโครงกระดูกมนุษย์รวม 8 โครง แบ่งเป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรก 4 โครง และกลุ่มที่พบเพิ่มเติมในพื้นที่ส่วนขยายอีก 4 โครง โครงกระดูกทั้งหมดวางเรียงต่อเนื่องในแนวเดียวกัน มีภาชนะดินเผาคั่นระหว่างกลุ่มอย่างเป็นระเบียบ ทุกโครงหันศีรษะไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ลักษณะการฝังศพเป็นการนอนเหยียดยาวและมีการมัดศพ พร้อมทั้งมีการอุทิศภาชนะดินเผา ภาชนะสำริด และเครื่องประดับต่าง ๆ ไว้กับผู้ตาย เช่น กำไลข้อเท้า ลูกปัดแก้ว ลูกปัดหิน กำไลทองคำ แหวนทองคำ และหมุดทองคำ
การพบเครื่องประดับทองคำและโบราณวัตถุจำนวนมากร่วมกับการฝังศพ สะท้อนให้เห็นว่าผู้ตายมีสถานะทางสังคมสูง น่าจะเป็นชนชั้นนำหรือผู้มีฐานะมั่งคั่งในสมัยนั้น อีกทั้งยังแสดงถึงระบบความเชื่อเกี่ยวกับชีวิตหลังความตายที่ซับซ้อน เพราะมีการอุทิศสิ่งของมีค่าให้แก่ผู้ล่วงลับอย่างเด่นชัด จากรูปแบบกลองมโหระทึกและโบราณวัตถุที่พบร่วมกับโครงกระดูก นักโบราณคดีสันนิษฐานว่าแหล่งฝังศพแห่งนี้อยู่ในช่วงสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย มีอายุประมาณ 2,000–1,500 ปี ก่อนที่จะเข้าสู่สมัยประวัติศาสตร์ของประเทศไทย
ความสำคัญของแหล่งโบราณคดีดอนยายทองไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการพบกลองมโหระทึกเป็นครั้งแรกในจังหวัดเพชรบุรีเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการพบเครื่องประดับทองคำจำนวนมาก หลักฐานพิธีกรรมการฝังศพ และข้อมูลเกี่ยวกับโครงสร้างทางสังคมของผู้คนในอดีต นอกจากนี้ แหล่งแห่งนี้ยังถือว่าเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ที่อยู่ใกล้ศูนย์กลางจังหวัดเพชรบุรีมากที่สุดในปัจจุบัน จึงมีคุณค่าสูงต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่นและพัฒนาการของชุมชนในลุ่มน้ำเพชรบุรี
ในด้านสังคม การขุดค้นได้รับความสนใจจากประชาชนทั้งในจังหวัดเพชรบุรีและจากพื้นที่อื่น รวมถึงชาวต่างชาติเป็นจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความตื่นตัวของสังคมต่อเรื่องโบราณคดี ประวัติศาสตร์ และศิลปวัฒนธรรมของไทย คณะทำงานมีความหวังที่จะบูรณาการความร่วมมือจากทุกภาคส่วนเพื่อศึกษาข้อมูลทางวิชาการของแหล่งโบราณคดีแห่งนี้ในทุกมิติ และพัฒนาไปสู่การเป็นแหล่งเรียนรู้ทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ของเมืองเพชรบุรีในอนาคต อาจอยู่ในรูปแบบพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น Site Museum หรือพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ สร้างความภาคภูมิใจในท้องถิ่น และสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของจังหวัดเพชรบุรีต่อไป
